ما در موبایل‌بازی بازی می‌سازیم، پس طبیعی است که بازی را دوست داشته باشیم. بازی می‌تواند ذهن را درگیر کند، دوستان را دور هم جمع کند و بعد از یک روز سخت حال آدم را بهتر کند. اما همهٔ ما کسی را می‌شناسیم که بازی کم‌کم جای خواب، درس یا آدم‌های زندگی‌اش را گرفته است. سؤال این است که مرز کجاست.
در این راهنما می‌گوییم سازمان جهانی بهداشت (WHO) دربارهٔ «اختلال بازی» دقیقاً چه گفته، چه نشانه‌هایی را باید جدی گرفت و چه عادت‌هایی بازی را سالم نگه می‌دارد. این مقاله جای مشورت با پزشک یا روان‌شناس را نمی‌گیرد.
اختلال بازی در طبقه‌بندی سازمان جهانی بهداشت
سازمان جهانی بهداشت در یازدهمین ویرایش طبقه‌بندی بین‌المللی بیماری‌ها، یعنی ICD-11، «اختلال بازی» (Gaming Disorder) را در بخش اختلال‌های ناشی از رفتارهای اعتیادی قرار داد. مجمع جهانی بهداشت این ویرایش را در ماه مه ۲۰۱۹ تصویب کرد و از اول ژانویهٔ ۲۰۲۲ اجرایی شد.
طبق توضیح WHO، اختلال بازی الگویی از رفتار بازی کردن است، چه بازی دیجیتال و چه ویدیویی، که سه ویژگی دارد:
- کنترل ضعیف بر بازی؛ یعنی فرد نمی‌تواند شروع، مدت، شدت یا پایان بازی را مهار کند
- اولویت پیدا کردن روزافزون بازی بر علاقه‌ها و کارهای روزمرهٔ دیگر
- ادامه دادن یا بیشتر کردن بازی با وجود پیامدهای منفی
برای تشخیص، این الگو باید آن‌قدر شدید باشد که در زندگی شخصی، خانوادگی، اجتماعی، تحصیلی یا شغلی آسیب جدی بزند، و طبق WHO معمولاً باید دست‌کم ۱۲ ماه دیده شده باشد.
نکتهٔ مهم: بیشتر بازیکن‌ها مبتلا نیستند
خود سازمان جهانی بهداشت تأکید میکند که مطالعات نشان می‌دهند اختلال بازی فقط بخش کوچکی از کسانی را که بازی دیجیتال یا ویدیویی می‌کنند درگیر میکند. یعنی زیاد بازی کردن به‌تنهایی برابر با اعتیاد نیست. کسی که آخر هفته چند ساعت با دوستانش بازی میکند اما درس و کار و خوابش سر جایش است، با تعریف WHO فاصلهٔ زیادی دارد.
جالب این‌که در تعریف WHO عدد مشخصی برای ساعت بازی نیامده است. معیار اصلی کنترل و پیامد است، نه فقط زمان.
«بازی پرخطر»: پیش از آن‌که دیر شود
ICD-11 یک دستهٔ دیگر هم دارد به نام «بازی پرخطر» (Hazardous Gaming). این یک بیماری نیست، بلکه الگویی از بازی است که خطر آسیب جسمی یا روانی را برای خود فرد یا اطرافیانش به‌طور محسوسی بالا می‌برد. این خطر می‌تواند از تعداد دفعات بازی، مدت آن، کنار گذاشتن کارهای دیگر یا رفتارهای پرخطر مرتبط با بازی بیاید. این دسته برای وقتی است که الگوی بازی به توجه و مشاوره نیاز دارد اما هنوز به حد اختلال نرسیده است.
انجمن روان‌پزشکی آمریکا چه میگوید؟
در راهنمای تشخیصی DSM-5 انجمن روان‌پزشکی آمریکا، «اختلال بازی اینترنتی» در بخش سوم آمده است؛ یعنی جزو وضعیت‌هایی که برای تبدیل شدن به تشخیص رسمی به پژوهش بیشتر نیاز دارند. این راهنما نه معیار پیشنهادی دارد، از جمله اشتغال ذهنی به بازی، تلاش ناموفق برای کم کردن آن و از دست دادن علاقه به سرگرمی‌های دیگر، و آستانهٔ پیشنهادی آن پنج معیار است.
چند پرسش برای خودسنجی
این پرسش‌ها تشخیص نیستند، اما بر پایهٔ ویژگی‌های WHO و معیارهای پیشنهادی DSM-5 کمک می‌کنند صادقانه به خودتان نگاه کنید:
- آیا بارها تصمیم گرفته‌ام کمتر بازی کنم و نتوانسته‌ام؟
- آیا بازی جای خواب، غذا، درس یا کارم را گرفته است؟
- آیا سرگرمی‌ها و دوستانی را که قبلاً داشتم کنار گذاشته‌ام؟
- آیا با وجود دعوا در خانه، افت نمره یا مشکل در کار، همچنان مثل قبل یا بیشتر بازی می‌کنم؟
- آیا وقتی نمی‌توانم بازی کنم، بی‌قرار یا عصبی می‌شوم؟
اگر جواب چند پرسش برای مدت طولانی «بله» است، صحبت با پزشک، روان‌شناس یا مشاور مدرسه قدم درستی است.
توصیه‌های رسمی برای کودکان
سازمان جهانی بهداشت در رهنمود سال ۲۰۱۹ خود دربارهٔ فعالیت بدنی، کم‌تحرکی و خواب کودکان زیر پنج سال توصیه کرده است:
- برای کودکان یکساله، زمان صفحهٔ کمتحرک، مثل تماشای تلویزیون و ویدیو یا بازی رایانه‌ای، توصیه نمی‌شود.
- برای کودکان دو تا چهار ساله، زمان صفحهٔ کمتحرک نباید بیش از یک ساعت در روز باشد و کمتر بهتر است.
آکادمی اطفال آمریکا هم به خانواده‌ها پیشنهاد میکند «برنامهٔ رسانه‌ای خانواده» بنویسند و مکان‌ها و زمان‌های بدون صفحه تعیین کنند؛ مثل سر میز غذا، هنگام انجام تکالیف و پیش از خواب. اگر می‌خواهید محدودیت زمانی را روی گوشی فرزندتان تنظیم کنید، راهنمای کنترل والدین برای بازی در اندروید و iOS را ببینید.
عادت‌هایی که بازی را سالم نگه می‌دارند
- از ابزارهای خود گوشی کمک بگیرید. در بیشتر گوشی‌های اندرویدی بخش Digital Wellbeing در تنظیمات هست که زمان استفاده از هر برنامه را نشان می‌دهد، برای هر برنامه تایمر می‌گذارد و حالت خواب دارد. در آیفون هم بخش Screen Time همین کار را میکند.
- به چشم‌هایتان استراحت دهید. انجمن اپتومتری آمریکا برای کاهش خستگی چشم قانون ۲۰-۲۰-۲۰ را پیشنهاد میکند: هر ۲۰ دقیقه، ۲۰ ثانیه به چیزی در فاصلهٔ حدود شش متری (۲۰ فوت) نگاه کنید.
- بازی با پایان طبیعی انتخاب کنید. بازی‌هایی که مرحله یا دست مشخص دارند، نقطهٔ توقف طبیعی می‌دهند؛ بازی بی‌پایان این نقطه را از شما می‌گیرد.
- اعلان‌ها را خاموش کنید. اعلان‌هایی مثل «جایزهٔ روزانه‌ات منتظر است» برای برگرداندن شما به بازی طراحی شده‌اند.
- صفحه را از اتاق خواب دور نگه دارید. شارژ گوشی بیرون از اتاق خواب یکی از ساده‌ترین راه‌ها برای جدا کردن بازی از خواب است.
- با هم بازی کنید. بازی دورهمی با آدم‌های واقعی، بازی را از یک کار تنهایی به یک تجربهٔ مشترک تبدیل میکند.
بازی کوتاه، بازی جمعی
اگر دنبال بازی‌ای هستید که در یک نشست کوتاه تمام شود، چند گزینه در موبایل‌بازی هست. طبق معرفی بازی‌ها، هر مرحلهٔ خانهٔ گرم بین سه تا پانزده دقیقه طول می‌کشد و حرکت‌هایش محدود است. یک جدول سودوکو یا یک دست شطرنج و تخته نرد هم معمولاً بین پنج تا بیست دقیقه است و وقتی تمام شد، واقعاً تمام شده است.
برای بازی جمعی، گرگینه برای جمع‌های ۶ تا ۲۰ نفره ساخته شده و نقش‌ها را با یک گوشی پخش میکند؛ یعنی بیشتر وقت بازی صرف حرف زدن و نگاه کردن به چهرهٔ هم می‌شود، نه خیره شدن به صفحه. برای ایده‌های بیشتر، بهترین بازی‌های دورهمی موبایل را ببینید.
پرسش‌های پرتکرار
آیا اعتیاد به بازی یک بیماری رسمی است؟
بله. سازمان جهانی بهداشت «اختلال بازی» را در ویرایش یازدهم طبقه‌بندی بین‌المللی بیماری‌ها (ICD-11) آورده است. این ویرایش در مه ۲۰۱۹ تصویب شد و از اول ژانویهٔ ۲۰۲۲ اجرایی شد.
نشانه‌های اختلال بازی چیست؟
طبق WHO سه ویژگی اصلی دارد: کنترل ضعیف بر بازی، اولویت پیدا کردن بازی بر کارها و علاقه‌های دیگر، و ادامهٔ بازی با وجود پیامدهای منفی. این الگو باید آسیب جدی بزند و معمولاً دست‌کم ۱۲ ماه ادامه داشته باشد.
آیا هر کس زیاد بازی کند معتاد است؟
خیر. به گفتهٔ سازمان جهانی بهداشت، اختلال بازی فقط بخش کوچکی از بازیکن‌ها را درگیر میکند. معیار اصلی از دست دادن کنترل و آسیب به زندگی است، نه تعداد ساعت.
کودکان چقدر میتوانند جلوی صفحه باشند؟
سازمان جهانی بهداشت برای کودکان یکساله زمان صفحهٔ کمتحرک را توصیه نمیکند و برای دو تا چهار سالهها حداکثر یک ساعت در روز را پیشنهاد میکند، و میگوید کمتر بهتر است.
قانون ۲۰-۲۰-۲۰ چیست؟
توصیهٔ انجمن اپتومتری آمریکا برای کاهش خستگی چشم: هر ۲۰ دقیقه، ۲۰ ثانیه به چیزی در فاصلهٔ ۲۰ فوت، یعنی حدود شش متر، نگاه کنید.
بازی‌های مرتبط در موبایل‌بازی
همهٔ این‌ها رایگان‌اند، نصب نمی‌خواهند و داخل مرورگر گوشی باز می‌شوند.
خانهٔ گرم
سودوکو
شطرنج
تخته نرد
گرگینه